'De koningin staat boven de politiek'

De val van het kabinet Balkenende IV biedt een uitstekend decor om dit argument te bespreken. Zoals u ongetwijfeld bekend zal zijn bevindt mevrouw Van Amsberg zich momenteel samen met wat familieleden in Lech, en wordt Willem-Alexander daar dit weekend bij verwacht. Dit beeld illustreert precies de stand van zaken: het regeringshoofd viert een wintersportvakantie, terwijl de regeringsleider thuis in zak en as zit. Dit is niet het moment om een waarde-oordeel te vellen over de inhoudelijke gang van zaken van deze vierde kabinetsval, maar het geeft wel aan dat er in een constitutionele monarchie iets vreemds aan de hand is met de structuur van het politiek bestel. Zou mijn eerste zin begonnen zijn met de woorden 'De val van het regering Balkenende IV...' dan was dat strikt genomen onjuist geweest. Het kabinet is weliswaar vannacht gevallen, maar niet de regering - die kan namelijk helemaal nooit vallen. Er is bij ons namelijk een verschil tussen het kabinet en de regering. Het kabinet bestaat uit de ministers met hun staatssecretarissen, terwijl de regering bestaat uit de ministers plus de koning. Op dit moment is de koning mevrouw Van Amsberg, die daarom ook wel koningin wordt genoemd. Maar wettelijk is zij de koning. Over wettelijk gesproken: het hele woord 'kabinet' komt ook nergens in de grondwet voor, daar wordt alleen maar gesproken over de ministerraad. Die wordt gevormd door alleen maar de ministers, zonder hun staatssecretarissen.

De logische weerlegging
Deze saaie inleiding was nodig om duidelijk de begrippen te omkaderen, want het venijn schuilt 'm - zoals meestal - in het detail. De oplettende lezer zal na de inleiding bij het horen van het argument 'De koningin staat boven de politiek' onmiddellijk de conclusie trekken dat, gegeven het feit dat zij deelgenoot is van de regering dus nooit boven de politiek kan staan. En zo simpel als dit klinkt is het in feite ook. Deel uitmaken van de regering impliceert eenvoudigweg politieke betrokkenheid. Het is een haastwel dwingende logische noodzakelijkheid, die voortvloeit uit de positie als regeringshoofd en de daarmee verband houdende samenwerking met de ministers. Als zodanig is een politiek onpartijdige constitutioneel koning een contradictio in adjecto, immers, een staatshoofd dat deel uitmaakt van de regering en wiens politieke macht door de grondwet wordt ingeperkt is daardoor per definitie partij. Nu is een strikt logische weerlegging van een argument in mathematisch opzicht misschien wel efficiënt en elegant, maar het dringt niet door tot de inhoudelijke kern van de zaak. Zou iemand bijvoorbeeld beweren 'Een cirkel is niet rond' dan weerlegt hij intern de propositie reeds, eenvoudigweg omdat de eigenschap 'rond' noodzaak is voor het begrip cirkel. Om die reden is een vierkante cirkel niet alleen onbestaanbaar, maar zelfs ook ondenkbaar. Op dezelfde manier impliceert regeringsdeelname noodzakelijk politieke kleur van de betrokken persoon. Je kunt niet tegelijkertijd zowel in als buiten een zaak staan: het is van tweeën één.

De hagiografische connotatie
U voelt dat de inhoudelijke weerlegging afstevent op de veelbesproken en aloude kwestie hoe die politieke macht of invloed van de koning er dan wel uitziet. Maar voordat we daar eventueel aan toekomen constateren wij dat er rond het argument 'De koningin staat boven de politiek' weer zo'n vage zweem van verhevenheid hangt. Het gekozen voorzetsel 'boven' geeft dat al een beetje aan. Men zegt niet dat de koningin buiten of naast de politiek staat; neen, ze staat er ook in overdrachtelijke zin boven. Over nog beter gezegd, ze zweeft er boven. Voormalig premier Dries Van Agt had het in dit verband over Beatrix die boven de politiek zweefde als een 'buizerd in het zwerk'. Volgens de ex-regeringsleider staat mevrouw niet op veilige afstand het politieke gekrakeel gade te slaan, neen, mevrouw zweeft er boven. Het is wederom deze irritante veronderstelde verhevenheid, deze zelfverklaarde goddelijke uitverkoring, deze notie van hoog boven het gepeupel verheven grandiositeit die een onaantastbare morele superioriteit ademt. De koningin staat volgens de ondertoon van dit argument niet zozeer buiten de politiek, maar zweeft zij als een laag resonerende cherub er als goddelijke afgezant boven, die alleen daardoor al politiek onpartijdig zou zijn.

Vroeger, tijdens mijn filosofiestudie, deden er zich soms wel eens situaties voor waarbij er in het kader van een denkexcercitie behoefte bestond aan een objectief perspectief, maar dan weigerde mijn hoogleraar er een God met de haren bij te slepen. Daarom sprak hij in zulke gevallen altijd over een waardevrije 'objectiviteitsgarantie'. Zo'n duiding houdt iedere suggestie van het hogere, het betere, het schonere, het zuivere en het moreel superieure radicaal buiten de deur. Komt iemand met het argument 'De koningin staat boven de politiek', dan corrigeren wij dat daarom om te beginnen - bij wijze van republikeinse hygiëne - door het van die kruiperige connotatie te ontdoen. Republikeinen erkennen namelijk geen goddelijk politiek mandaat, en al helemaal niet als dat ook nog eens een keer door die persoon zelf geclaimd wordt. Mooi zo, dat hebben we dus alvast gehad. De centrale vraag is nu of Beatrix inderdaad zo'n politieke objectiviteitsgarantie belichaamt.

- 'De koningin staat boven de politiek'
- 'Bedoel je soms dat ze objectief buiten de politiek staat?'
- 'Ja, dat bedoel ik'.
- 'Oh, gelukkig maar. Ik dacht even dat je er boven zei'.

¶

Politieke bemoeienissen na de kabinetsval
Welnu, Balkenende IV is gevallen en wat nu? De premier zal als eerste het ontslag van zijn PvdA-ministers en staatssecretarissen bij de koningin gaan aanbieden. Binnen het kader van de weerlegging van dit argument doet het niet ter zake dat deze procedurele gang van zaken geen enkele grondwettelijke basis heeft, net zomin dat het nu van belang is dat mevrouw Van Amsberg als lid van de regering tijdens deze kabinetscrisis aan de Glühwein zat en vermoedelijk nog steeds zit. Relevant op dit moment is dat deze mevrouw, van wie beweerd wordt dat zij politiek objectief is en buiten de politiek staat, kennis zal moeten nemen van dit ontslag zoals een robot dat zou doen: mechanisch en zonder welke betrokkenheid dan ook. Dat is namelijk de enige houding die objectiviteit garandeert. Als u in een computer invoert dat er een paar mensen van de loonlijst worden geschrapt, zal dat die computer zelf natuurlijk om het even zijn. Immers, die computer is een machine en zal niet ontstemd zijn over deze nieuwe gegevens en u ook helemaal geen raad willen geven over wat nu naar zijn inzicht de beste weg is om te bewandelen. Zou de computer dat wél doen, dan verliest hij - onverschillig welk advies dat ook zou zijn - daarmee automatisch zijn objectiviteit. Iedere betrokkenheid, hoe gering ook, impliceert noodzakelijk subjectiviteit. Wat filosofischer uitgedrukt: het subject van de betrokkene wordt toegevoegd en daarmee onderdeel van de zaak zelf, die daardoor onvermijdelijk - hoe gering ook - een verandering ondergaat.

Stel dat Beatrix besluit dat er nieuwe verkiezingen moeten komen, maar dat de NAVO kan niet wachten tot na de zomer en nu een beslissing eist inzake de kwestie Uruzgan. Een besluit van een dergelijk zwaarwegend formaat mag echter niet genomen worden door een demissionair kabinet. Dan zal Beatrix moeten beslissen dat er (opnieuw) een rompkabinet gevormd zal moeten worden. In beide gevallen is het haar uiteindelijke beslissing, haar subjectieve beoordeling die haar noodzakelijk midden in het politieke bedrijf plaatst¹. Daarom vragen wij onze opponent fijntjes: 'Wat bedoelt u dan eigenlijk met de bewering dat zij buiten de politiek staat? Dat kan helemaal niet als zij zo'n beslissing neemt. Sterker nog, ook géén beslissing nemen heeft in dit verband zelfs een politieke betekenis, gewoonweg al vanwege de positie die zij bekleedt'. Voor de weerlegging van het argument is het dus niet eens nodig dat wij met concrete voorbeelden komen van evidente politieke macht en invloed, want alleen al haar staatsrechtelijke positie als lid van de regering, als regeringshoofd, ontkracht het argument reeds.

Noodzakelijke partijdigheid: de rol bij de formatie
In of vlak na de zomer zullen er weer zo'n 12 miljoen stemgerechtigde Nederlanders naar de stembus gaan. Aan de hand van de uitslag zal er bepaald worden aan welke mensen zij voor de komende vier jaren hun mandaat geven om over hen te regeren. Nu is het echter zo, dat tijdens het gehele proces om tot een geschikte regeringscoalitie te komen er plotseling - geheel ongevraagd, en zonder enig democratisch gelegitimeerd mandaat - een vreemde mevrouw verschijnt. Deze vreemde mevrouw, die nimmer is gekozen en in het geheel niets met verkiezingen of democratie überhaupt van doen heeft, begint zich zomaar met de hele politieke gang van zaken te bemoeien. Er is geen enkele regel, laat staan een wet, die voorschrijft dat deze bemoeienissen door deze vreemde mevrouw uitgevoerd dienen te worden. Niettemin eigent deze brutale mevrouw zich het recht toe om de persoon aan te mogen wijzen die de coalitieonderhandelingen gaat begeleiden en aansturen door een zogenaamde formateur te benoemen. Die keuze is misschien wel de meest expliciete uitdrukking van haar directe politieke betrokkenheid en partijdigheid. Voor alle duidelijkheid: het gaat er bij dit argument niet om of zij dit goed doet, en zelfs gaat het er niet om of het wel terecht is dát zij dit doet. Ten behoeve van de weerlegging van dit argument is het uitsluitend van belang dat wij onze opponent demonstreren dat de koningin alleen al vanwege haar keuze voor een bepaalde persoon als formateur - en nu komt het - dus niet buiten de politiek kán staan. Integendeel: ze staat er daardoor dus juist middenin. Voor de vorming van Balkenende IV was dat Herman Wijffels, en voor de vorming van het rompkabinet Balkenende koos zij Ruud Lubbers. Verkiezingen winnen is één, maar coalitieonderhandelingen winnen is bijkans nog veel moeilijker. De rol van zo'n formateur, in het bijzonder zijn politieke kleur, is alles-bepalend voor het politieke signatuur en de stabiliteit van de te vormen coalitie. Bijgevolg is de keuze van de koningin welke formateur zij aanwijst in hoge mate bepalend voor de samenstelling van de regering. Preciezer: haar regering, want per slot van rekening staat zij altijd aan het hoofd van die nieuwe ploeg en moet zij ermee kunnen samenwerken. Als zodanig heeft zij zelfs een persoonlijk belang bij inhoudelijke politieke bemoeienis.

De val
Elk concreet voorbeeld van persoonlijk ingrijpen door mevrouw Van Amsberg op het niveau van regeringsbeleid is een weerlegging van het argument als zou 'De koningin buiten de politiek staan'. Maar dat is niet eens nodig. Uitsluitend haar vaste plaats aan het hoofd van de regering en het wekelijkse gesprek met de premier tonen onweerlegbaar aan dat zij politiek betrokken moet zijn. De in het argument geclaimde politieke objectiviteit is hiermee niet alleen weerlegd, maar bovendien ook nog eens onwenselijk. Immers, wat zou iemand die wérkelijk objectief is, eigenlijk voor een regering kunnen betekenen? Precies even weinig als mijn PC iets kan betekenen voor de inhoud van dit artikel dat ik nu aan het opschrijven ben. Mijn computer registreert weliswaar alles wat ik hier opschrijf, maar de inhoud zal 'm een zorg zijn. Zou ik het tegenovergestelde beweren, dan garandeert de objectiviteit van mijn computer dat hij dat nog steeds braaf zal registreren. Zou de koningin écht objectief zijn, dan zou zij even onverschillig staan tegenover het politieke geharrewar als mijn PC tegenover de inhoud van dit artikel. En daar is natuurlijk niemand bij gebaat.

Om onze opponent in de val te lokken houden wij hem dit dus voor: het is juist goed dat de koningin niet onpartijdig is, zou ze dat namelijk écht zijn, dan betekende dat zij dan dus zomaar iets willekeurigs zou doen vanwege haar onpartijdigheid. Het is juist haar politieke betrokkenheid die waarborgt dat er in plaats van indifferente willekeur er tenminste een idee achter zit. Dat idee is per definitie onderhevig aan haar persoonlijk subject. Nadat onze opponent met open ogen in deze val is gelopen² omdat het kennelijk onze goedkeuring wegdraagt ('Beatrix doet het zo goed') geeft hij toe dat de koningin toch blijkbaar niet buiten de politiek staat. Maar na deze bekentenis gooien wij echter ineens het roer om. Wij wezen met onze val namelijk alleen maar de onwenselijkheid³ van politieke objectiviteit af, maar hebben daarmee nog geen oordeel uitgesproken over de inhoud van dat handelen,- laat staan over de legitimiteit en morele aansprakelijkheid daarvan. Maar: de buit is binnen, en daar was het ons om te doen.

Volgende aflevering: 'Ze zijn zo lekker gewoon gebleven' (of stuur uw verzoek/suggestie naar de redactie)

¹ Strikt genomen is koningin Beatrix de eindverantwoordelijke voor de huidige aanwezigheid van de Nederlandse troepenmacht in Uruzgan, omdat zij destijds Lubbers opdracht gaf een rompkabinet te vormen, dat in staat zou zijn over de missie naar Afghanistan te beslissen.
² De dialectische val is het tijdelijk schijnbaar samenvallen van thesis en antithesis.
³ Eigenlijk: de zinloosheid en absurditeit van de idee 'politieke objectiviteit'.

Reageren? Lees eerst onze huisregels. Uw reactie wordt gemodereerd.